Als amateur-pianist heb ik nog steeds les en speel allerlei klassieke stukken samen met mijn leraar. Buiten deze stukken om vind ik het leuk om ook eens een eenvoudig pianoconcert te spelen. Dit levert toch wel de nodige problemen op, want wie wil en kan een orkestpartij spelen op de tijdstippen dat het goed uitkomt?

Je kunt natuurlijk vragen of het Brabants Orkest bij je thuis komt spelen, maar behoudens de kosten en de ruimte denk ik niet dat zij hier echt om zitten te springen. Bovendien speel ik op een vleugel en als het orkestgeluid hier nog bij komt, beginnen mijn buren natuurlijk wel te protesteren.
Een andere mogelijkheid is een Cd te kopen met hierop de orkestpartituur. Voor piano zijn hier inderdaad een aantal Cd's, n.l. uit de "Music Minus One" serie, te koop. Behalve een zeer klein aantal waarvan de pianopartij voor amateurs speelbaar is, is de rest van deze serie van een dermate hoge moeilijkheidsgraad dat deze zelfs nauwelijks geschikt zijn voor afgestudeerden van het conservatorium. Bovendien kun je niets aan de begeleiding veranderen. Ik denk dan b.v. aan tempo of klankkleur. Vooral de lange rusten zijn in de orkestpartij een enorm probleem, laat staan de tijd nodig voor een cadens. Ik weet niet of u wel eens geprobeerd heeft een aantal maten alleen te spelen en dan toch nog exact en dan bedoel ik binnen 10 mSec. nauwkeurig op hetzelfde moment weer te beginnen als de orkestpartij. Dit is nauwelijks op te lossen met tellen. Zowel de onnauwkeurigheid als het gevoel zorgen ervoor dat men niet exact uitkomt. Met een cadens van b.v. een minuut is de kans natuurlijk helemaal tot nul gereduceerd. Dit blijft altijd een grote beperking van deze mogelijkheid, je blijft altijd een vorm van dirigent missen.
Nog een idee is om je pianoleraar een bewerking van de orkestpartij te laten spelen. Het grootste nadeel hiervan is, dat je nog steeds twee piano's hoort i.p.v. een piano met orkest, dat je alleen op les kunt samen spelen en dat men thuis meestal geen twee piano's tot zijn beschikking heeft.

Sinds er MIDI is, is er een heel andere oplossing mogelijk: neem een MIDI-file. Deze kunt u zelf maken of u zoekt tegenwoordig op het internet. Om met de laatste te beginnen: op diverse sites is heel veel beschikbaar, maar de kwaliteit is vaak bedroevend. Tempo variaties zijn meestal niet aanwezig, maatgevoel is er niet, muzieklijnen worden niet aangehouden enz. Bovendien worden de mogelijkheden van de specifieke geluidskaart of soundmodule nauwelijks benut. Op zijn best is het een GM-compatibele MIDI-file. Tóch kan het een goed uitgangspunt zijn voor eenieder die niet alle noten kan of wil inspelen, hetzij real-time hetzij step-time. Ook met de muis intekenen is een heel karwei. Ook kunt u proberen, als u een goed toetsenist bent, om alle partijen echt in te spelen. Dit lijkt heel snel te gaan, maar je moet wel alle partijen instuderen. Deze zijn natuurlijk niet echt voor pianisten geschreven en de "fouten" die je maakt, moeten naderhand gecorrigeerd worden. Deze fouten zijn niet alleen verkeerde noten, maar vooral verkeerde aanslagsterkten, balans tussen diverse instrumenten, onderlinge gelijkheid, tempo variaties enz. Ik ben ook op deze manier begonnen, maar kreeg het toch niet goed voor elkaar om direct acceptabele muziek te krijgen.

Ik start nu op een andere manier. Ik begin met het halen van de orkestpartituur. Daarna voer ik de noten in voor alle instrumenten, elk op een ander spoor. Ik gebruik hiervoor Capella 2000 in step-time mode. Dit programma gebruikte ik al om bladmuziek te maken, dus ik kan vrij snel alle noten inspelen. Natuurlijk kunnen allerlei andere programma's hier ook uitstekend voor worden gebruikt. Het resultaat is natuurlijk een zeer onmuzikaal geheel van strak in de maat klinkende noten die volledig gequantiseerd zijn en die alle even sterk klinken. De Capella-file sla ik op als MIDI-file en laadt deze in Cakewalk versie 3.0. Dit programma gebruik ik al jaren. Ik kan hiermee alles doen om de zeer onmuzikale file te bewerken naar een muzikale file. Elk instrument krijgt nu zijn aparte spoor. Ik bepaal de plaats van het instrument in het orkest via panning controller 10 en het volume met controller 7. Bovendien reserveer ik sporen voor elk instrument voor controllers 11, 72 en 73, die natuurlijk overeenkomstige kanaal nummers krijgen als de instrumenten. Waar ik deze controllers voor nodig heb komt hierna.

Ik ga nu eerst elke noot zijn precieze lengte geven. Hier komt duidelijk het verschil naar voren tussen notatie van noten op bladmuziek en de werkelijke lengten, b.v. staccato betekent ongeveer de helft van de genoteerde nootlengte enz. Natuurlijk kunnen sommige lengten ook direct bij het inspelen gecorrigeerd worden, maar het beste is dit op het gehoor te doen aangezien het vaak heel subtiele afwijkingen zijn. Dan ga ik de geluidssterkte van elke noot van elk instrument apart bepalen, d.w.z. niet alleen hard en zacht variaties, maar ik houd ook rekening met sterke en zwakke maatdelen, accenten, crescendo's, decrescendo's e.d. Hier komt een heel specifiek probleem om de hoek kijken, namelijk het veranderen van de strijksterkte bij strijkers binnen een streek, dus als de toonhoogte hetzelfde blijft. Dit ben ik nog nooit in een MIDI-file op het internet tegen gekomen. De oplossing is om controller 11 (expressie) te gebruiken. Ik teken met de muis de gewenste lijn in het controller-veld. Dan luister ik naar het resultaat en pas dit zonodig aan. Op deze manier kan men prachtig het volume tijdens de streek aanpassen. Hierna kunnen vibrato (74) en timbre (b.v. 2) aangepast worden. Tenslotte bepaal ik de attack (73) en release (72) tijden van elke noot. Ook hier ontstaat weer een specifiek probleem n.l. als de attack-tijd verandert, verandert ook de schijnbare positie van de noot, zeker als er gelijktijdig een instrument hoorbaar is met een vaste attack-tijd zoals een pauk. B.v. bij een langzame attack lijkt het erop of de violist te laat inzet. Deze noot moet dan ook een aantal resolutietikken naar voren gezet worden. Alles bij elkaar betekent dit luisteren en veranderen, luisteren en veranderen en opnieuw luisteren en veranderen, totdat er iets muzikaals te voorschijn komt. Aangezien deze fenomenen ook voor blazers geldt, is dit een zeer tijdrovend werkje. Ik heb sneller mijn pianopartij ingestudeerd dan de orkestpartij gemaakt. Toch is dit uiterst belangrijk voor de muzikaliteit van het eindresultaat. Om het overzicht te bewaren gebruik ik voor elke controller voor elk instrument een apart spoor, anders staat alles door elkaar en dit zou uiterst onoverzichtelijk werken. Als laatste pas ik het tempo aan. Binnen de klassieke muziek zijn tempovariaties zeer belangrijk en vaak enorm groot. Niet alleen de ritenuto's en accelerando's zijn belangrijk: deze gaan veelal geleidelijk en kunnen met de muis ingetekend worden. Veel meer variaties zitten er aan het einde van elke muzikale boog. Hier treden vaak heel korte extreme tempovariaties op vlak aan het einde van een maat. Deze vallen niet direct op, maar je mist ze onmiddellijk als ze er niet zijn. Ook hier is luisteren en corrigeren de boodschap. Meestal zet ik hier de pianopartij bij om een indruk van het geheel te krijgen. Toch worden deze tempovariaties nog sterk aangepast op het moment dat ik ga meespelen. Blijkbaar is het muzikale gevoel toch overheersend.

U zult begrijpen dat deze bewerkingen een zeer groot aantal controller-data oplevert, zeker omdat de waarden met de muis ingetekend zijn en dus met één opgehoogd worden of verlaagd. Hier doet zich dan ook de moeilijkheid voor om alles door de MIDI-kabel te krijgen, zeker als het een groot aantal partijen betreft. Deze is hier niet op ingesteld, immers de maximale transfer is ongeveer 31kHz. Om de controller-data uit te dunnen, heb ik een CAL-programma binnen Cakewalk geschreven. Dit programma is een soort macro en gaat er van uit dat de waarde van de controller met grotere stappen kan veranderen als de snelheid van verandering toeneemt. Eigenlijk doet elk keyboard dit door controller veranderingen maximaal met 100/sec. uit te sturen. Op deze manier kan ik de controller-data vaak enorm reduceren zonder dat dit hoorbaar is.

Waar speel ik dit nu op af? Ik gebruik een Kurzweil K2500RS soundmodule waar een extra orkest-ROM inzit. Ik heb de geluiden die hierin geprogrammeerd staan aangepast aan mijn ideeën. De keuze van de samples en de bewerkingsmogelijkheden hiervan zijn immers zeer bepalend voor het eindresultaat. Buiten de vele andere mogelijkheden die dit apparaat heeft, kunt je bij dit apparaat werkelijk alles instellen wat je maar wilt, zoals klankkleur, effecten als reverb en chorus, de-tuning, delay, te veel om op te noemen. Veel mogelijkheden betekenen natuurlijk ook veel werk. Je kunt natuurlijk ook een andere soundmodule gebruiken of je PC-geluidskaart. Aan het eind van dit verhaal zal het wel duidelijk zijn, dat mijn files alleen op een K2500RS met dezelfde instellingen zal klinken zoals ik het bedoeld heb. Hier spreekt men absoluut niet meer over een GM standaard MIDI-file die u zomaar kunt overdragen, maar over iets heel specifieks, geschreven voor één module met de bijbehorende specifieke instellingen.

Zoals ik in het begin bij de Cd mogelijkheid al opmerkte: als u mee wilt spelen, blijft u een soort van dirigent missen. Bij het oefenen wordt vaak een metronoom gebruikt. In dit geval is natuurlijk een "gewone" geluids- of lichtmetronoom niet bruikbaar door het strakke karakter ervan en het mogelijke tikken. Daarom ben ik op zoek gegaan naar een "MIDI-metronoom", een apparaat dat b.v. de songpositie omzet in een lichtsignaal. Er scheen vroeger wel een apparaatje te hebben bestaan dat via een LED-display allerlei soorten MIDI-boodschappen zichtbaar kon maken, maar dat heb ik niet meer kunnen vinden. Daarom heb ik zelf iets gemaakt, bestaande uit een kastje waar een MIDI-ingang en MIDI-thru op zit en waaraan via een kabel een LED-display is aangesloten, bestaande uit een balk van acht LED's, de eerste rood en de rest groen, voor maximaal acht tellen in een maat. Het geheel wordt gevoed door een batterij.

Hoe werkt dit nu: de metronoom zit in de MIDI-leiding van de PC naar mijn soundmodule. De PC sluit ik aan op de MIDI-ingang en de soundmodule op de MIDI-thru. Ik programmeer nu op elke tel van de maat, op een vrij kanaal, b.v. 16, channel aftertouch commando's (deze heeft slechts 2 bytes nodig), waarde 1 voor de eerste tel, 2 voor de tweede tel tot en met 8 voor de laatste tel. De tempovariaties die bij het stuk horen worden hierdoor automatisch mee geprogrammeerd. De PC stuurt deze commando's, samen met de muziek zelf, naar de metronoom en verder naar de soundmodule. In de metronoom zit een microprocessor die alleen de metronoomcommando's eruit filtert en decodeert. De μP stuurt het LED-display aan zodat ik op elke tel een lichtflits zie. (Rood op de eerste tel, groen op de andere tellen van de maat). Dit display leg ik voor mij op de piano. Zo kan ik precies, onopvallend en onhoorbaar, zien waar het orkest is, dit ook vanuit de ooghoeken, zonder hinderlijke tikken zoals b.v. bij Music Minus One Cd's het geval is. Het vergt wel enige oefening, maar uiteindelijk krijg je toch het gewenste resultaat. Op deze manier heb ik diverse sequences bewerkt en ook naar tevredenheid uitgevoerd, zowel thuis als op de muziekschool.