De stelling “een Live Band is niet compleet zonder een goede Cd-opname” is tegelijk waar en onwaar. Een Cd is handig ter promotie van de Band, voor verkoop aan fans en in dit geval voornamelijk gewoon voor de leut. Uiteindelijk gaat het erom dat je een Band Live ziet en hoort spelen, want dat is natuurlijk waar het om gaat. Maar het belangrijkste is en blijft het plezier wat de bandleden beleven aan het georganiseerde samenspel en dat is bij deze mensen ook duidelijk te merken, de pret spat ervan af.

Om te beginnen stellen we de Band even aan u voor. Jazz Band ‘TSwings’ is vroeger begonnen als een studentenband en vele jaren na dato komt deze groep enthousiaste muziekliefhebbers nog zo’n drie keer per jaar bijeen om een optreden ten gehore te brengen. Zoals gewoonlijk worden de leden van de Band voorgesteld in het laatste nummer van de avond, de volgende fictieve namen worden gehanteerd:

• Op Tenor Saxofoon, Willem Holleder;
• Op toetsen, Jaap Jongbloed;
• Op Contrabas, Jaap Stam;
• Op Alt Saxofoon, Gitaar en Vocalen, Telly Savalas;
• Op Drums, Bin Laden;
• Op Trompet en Vocalen, Joop van den Ende;
• Gast Vocalen, Rita Reijs.

De TSwings in actie

De opnametechniek wordt verzorgd door Matty Lakerveld en Frank Heijkamp, tevens auteur van deze pagina (overigens wel de echte namen).

De locatie van deze avond is het gezellige Eetcafé de Egelantier in Den Dolder. In het café van de inheemse wilde roos is plaats voor ruim 100 mensen en is er een klein podium waar de band op staat. Deze avond speelt de Jazz Band drie sets met ieder een lengte van ongeveer een half uur.

Na een korte inventarisatie van de Band komen we op ongeveer 12 tot 14 sporen om alle instrumenten apart te kunnen opnemen. Verder wordt er nog een stereomicrofoon geplaatst om het geluid van het publiek op te vangen. Uiteindelijk blijkt bij de opbouw dat er in totaal 15 sporen nodig zijn voor deze geluidsregistratie, de tracklist ziet er als volgt uit:

• Spoor 1. Alt Saxofoon en Vocalen;
• Spoor 2. Vocalen;
• Spoor 3. Tenor Saxofoon en Vocalen;
• Spoor 4. Contrabas;
• Spoor 5 en 6. Zaalgeluid / ambient;
• Spoor 7 en 8. Toetsen;
• Spoor 9. Kickdrum;
• Spoor 10. Snaredrum;
• Spoor 11 en 12. ....Overhead mics drumstel;
• Spoor 13. Floor Tom;
• Spoor 14. High Tom;
• Spoor 15. Gitaar;

Links boven: een situatieschets van het podium, de technische hoek en de opstelling van de Band.

Microfoonopstelling bij drumstel

Wat gaan we gebruiken?

Omdat de opnametechniek wordt verzorgd door twee ICT-ers is het uitgangspunt natuurlijk de Personal Computer, in dit geval een flinke laptop met Windows XP. Om het geluid digitaal de computer in te krijgen maken we gebruik van de RME Multiface (versie 1) + Cardbus interface voor aansluiting met laptop. Deze professionele Audio Interface (vergeet het woord soundcard of geluidskaart want het gaat hier om een externe kast) is een 24/96 interface, dat wil zeggen dat deze opnames kan maken met een resolutie van 24-bit bij een samplefrequentie van 96 KHz. Ter vergelijking de Audio-CD, het medium waar we uiteindelijk naar toe werken, heeft een resolutie van 16-bit bij 44.1 KHz. Voor deze opnamesessie kiezen we voor een resolutie van 24-bit bij een samplefrequentie van 44.1 KHz. Met deze instellingen ontstaan er later geen conversieproblemen en is er voldoende dynamiek om zachte passages omhoog te trekken, waardoor tijdens opname voldoende ruime is om eventuele pieken op te vangen en er niet direct vervorming (clipping) zal optreden wanneer de band even wat luider gaat spelen.

Voor de voorversterking van de sporen 1 t/m 4 gebruiken we de RME Quadmic, sporen 5 t/m 8 worden aangeleverd als line signalen en direct op de Multiface aangesloten, De sporen 9 t/m 15 worden voorversterkt en gedigitaliseerd door een Yamaha 03D digitaal mengpaneel en gaan via een ADAT kabel naar de Multiface.

De gebruikte microfoons

• Spoor 1. een onbekende dynamische microfoon voorversterkt via de Quadmic;
• Spoor 2. Sennheiser Evolution dynamische microfoon voorversterkt via de Quadmic;
• Spoor 3. Sennheiser Evolution dynamische microfoon voorversterkt via de Quadmic;
• Spoor 4. Piezo element voorversterkt door basversterker en via een DI-box naar de Quadmic;
• Spoor 5 en 6. Eenvoudig Velleman bouwpakket stereo condensator microfoon;
• Spoor 7 en 8. Direct signaal van de piano geluidsmodule;
• Spoor 9. D112 clone van Superlux, dynamische microfoon aangesloten op de 03D;
• Spoor 10. Shure SM57 dynamische microfoon aangesloten op de 03D;
• Spoor 11 en 12. Superlux condensator microfoons aangesloten op de 03D;
• Spoor 13. Superlux dynamische microfoon aangesloten op de 03D;
• Spoor 14. Superlux dynamische microfoon aangesloten op de 03D;
• Spoor 15. Shure SM58 dynamische microfoon aangesloten op de 03D.

Welke eisen stellen we aan de computer?

De systemen van de afgelopen jaren zijn krachtig genoeg om tot enkele tientallen sporen audio te verwerken. Het belangrijkste is om vooraf goed te testen of de gewenste opstelling ook daadwerkelijk betrouwbaar functioneert. Zet alles uit wat niet nodig is, zoals firewall, virusscanner, screensaver en energiebeheer functionaliteiten. De problemen zijn namelijk niet te overzien wanneer zo’n (semi)systeemproces ineens op de achtergrond van alles gaat doen. We hebben vooraf met het programma Memtest86 het geheugen van de computer onderzocht op fouten en alles is goedbevonden. Om er voor te zorgen dat niet halverwege de avond de hardeschijf vol zit, is het handig om vooraf uit te rekenen hoeveel opslag er nodig is om alles vast te kunnen leggen. De berekening komt in dit geval op 15 sporen * 24-bit * 44.1 KHz, wat neerkomt op ongeveer 120 MB per minuut. Bij 3 sets van 30 minuten ieder komt het totaal op 11 GB, voor de zekerheid houden we rekening met nog wat extra om eventuele uitloop ook nog te kunnen opnemen.

Op de computer maken we voor de meersporen opname gebruiken van het programma Ableton Live 5 . Vanwege de eenvoud, gebruiksgemak en de beschikbaarheid is de keuze op dit programma gevallen. Het oorspronkelijke idee was om Cakewalk Sonar te gebruiken, maar de op laptop die werd gebruikt, was dit programma niet geïnstalleerd, zodat we naar Live zijn uitgeweken.

Opbouwen, inregelen en opnemen

Nadat alle spullen voor de opnamesessie bij elkaar zijn geraapt en in de auto zin geladen, rijden we vanuit oostelijk Bilthoven drie straten verderop naar Den Dolder. Rond een uur of acht in de avond lopen we het eetcafé de Egelantier binnen. Op dat moment heeft de band de instrumenten al opgesteld en zitten alle leden gezellig te genieten van een goede maaltijd.

Op een tafeltje direct naast het podium stellen we de spullen op: laptop, multiface, quadmic, 03D, externe hardeschijf, diverse audioverdeelblokjes en stroomverdeelpunten. De microfoons worden opgesteld met statieven en aangesloten met kabels van passende lengte. Het blijft altijd even puzzelen en ook is het erg opletten dat je op zulke momenten niet het overzicht verliest, want met zulke bossen kabels kan zoiets snel gebeuren. Het is belangrijk om vooraf duidelijk op papier te zetten hoe je alles wilt aansluiten omdat het anders gewoon helemaal fout gaat.

Alles is aangesloten en er is snel getest of alles (technisch) werkt en ook juist is aangesloten. Het zou goed zijn om nu een soundcheck te doen om de niveaus van alle kanalen in te regelen, maar daarvoor ontbreekt helaas de benodigde tijd. De band zet alvast het eerste nummer in. Het is even een grote chaos, sommige sporen komen te zacht binnen en anderen raken juist overstuurd, omdat het signaal te hard is. Dus even stuk voor stuk de gain (trim) potmeters van de voorversterkers nalopen en instellen op het juiste niveau. Erg handig daarbij is dat de RME Multiface beschikt over een mooi stuk software, waarmee de ingangsniveaus gemakkelijk bekeken kunnen worden.

De gele balken duiden de pieken aan, deze moeten ruim onder het maximum niveau blijven. De getoonde waardes zien er heel netjes uit.

Zowel de RMS waarden als de piek niveaus kunnen duidelijk worden afgelezen. Dit is erg belangrijk omdat de signalen niet te zacht en zeker niet te hard mogen binnenkomen. In het digitale domein is 0dB namelijk het absolute maximum, in tegenstelling tot analoog waar de 0dB lijn het ideale niveau representeert. Bij het maken van een digitale opname is het zaak om minimaal op –12dB te gaan zitten, zodat er nog voldoende ruimte is om harde passages in de muziek op te kunnen vangen. Omdat deze band erg dynamisch speelt, kiezen we er voor om tussen de –18dB en –24dB RMS aan te houden als normaal signaal. Omdat we op een resolutie van 24-bit werken zal het geen noemenswaardige problemen opleveren voor de kwaliteit van de opname, het voorkomen van oversturing weegt in dit geval zwaarder. De opname loopt!
Tegen het eind van de eerste gespeelde song zijn alle kanalen goed ingeregeld en vinden er geen oversturingen meer plaats. Het eerste nummer komt nog niet zo lekker uit de verf, de drummer van deze avond is een invaller, de onderlinge communicatie moet even op gang komen, maar dit wordt snel hersteld.

Eerste keer luisteren

Na een gezellige avond in het eetcafé staat er op de hardeschijf voor ongeveer anderhalf uur aan opgenomen audio. Met de apparatuur afgebouwd, kabels netjes opgerold en alle spullen ingepakt rijden we weer terug naar het huis en de muziekstudio/kelder van Matty Lakerveld. Ondertussen erg nieuwsgierig geworden naar de opnames sluiten we de computer aan luisteren naar het kale materiaal. De verhoudingen tussen de niveaus zijn niet helemaal lekker, dit lossen we op door de individuele sporen te normaliseren en vervolgens even kort wat met de faders te schuiven, zodat er een wat evenwichtiger beeld ontstaat van de verschillende instrumenten.
Wat direct opvalt is dat de ambient mic (het zaalgeluid) tijdens het spelen van de nummers moet worden teruggeschoven, omdat het anders een te grote brij wordt. Tussen de nummers door is het wel lekker om deze er even bij te schuiven. Er moet de nodige filtering worden gedaan om bijvoorbeeld overspraak op de overheadmics van het drumstel te beperken, een highpass filter tussen de 500 en 1000 Hz is de oplossing. De exacte instelling van de frequentie van het filter is een beetje afhankelijk van hoe het klinkt en zal later nog wel wat worden aangepast. Het gaat er in ieder geval om dat de lage en midden frequenties van de kickdrum niet te veel doorkomen op de overheadmicrofoons.

Verder is het duidelijk dat er veel sporen zijn die een lichte vorm van EQ nodig hebben, zodat ze wat meer op hun plaats kunnen vallen. Zo krijgen de vocalen al een stuk meer definitie wanneer we even met de EQ een sweep maken om de presence op te zoeken. Dat wil zeggen, dat je met een lichte boost (versterking) door het frequentiespectrum heenwandelt en vaak ergens rond de 2 KHz en 4 KHz een gebieden tegenkomt waar de stem krachtiger / prettiger klinkt. Dat is wat we graag naar voren willen brengen, zodat de stem wat los komt te staan van de rest van de band en niet ondergaat tussen de andere instrumenten.

Voorbewerkingen bij het afmixen

De microfoons op de kanalen 1, 2 en 3 zijn multifunctioneel, ze worden gebruikt voor zowel de zang als voor blaasinstrumenten. Omdat hiertussen redelijke niveauverschillen zitten is het zaak om deze weer uit elkaar te trekken. Dit is een redelijk monnikenwerk, zeker voor de nummers waarin er veel wisselingen plaatsvinden, waarbij er een stukje wordt gezongen en er even later een blaasinstrument door dezelfde microfoon binnenkomt. Door deze bewerking zijn we hier van 3 kanalen naar 6 kanalen gegaan en dat ziet er als volgt uit:

Zoals hierboven al is beschreven hebben kanalen individuele EQ instellingen nodig om de instrumenten beter tot hun recht te laten komen in de mix. Hier begint zich echter een tweestrijd te ontwikkelen, enerzijds wil je graag een zo mooi en transparant mogelijke mix maken en aan de andere kant moet het gevoel van een live band nog blijven en mag het niet te gepolijst gaan klinken. Al met al nog best lastig wanneer je iemand bent die redelijk perfectionistisch is ingesteld. Kortom ik heb me zo af en toe even in bedwang moeten houden om niet te lang te blijven poetsen, want als je dat doet dan kan het nog wel eens gebeuren dat je op het blanke metaal beland en de glans van het chroom is verdwenen. Het is op zo’n moment wel handig dat audiobewerkingssoftware dan over een undo functie beschikt die meerdere stappen terug kan.

Een handige tip om er voor te zorgen dat u niet te veel afdaalt in details, is om af en toe de bypass van een EQ in te drukken om het verschil te beluisteren tussen het bewerkte en het originele signaal. Maar nog belangrijker is om het mixen op te delen in verschillende fases. Eerst gaat u luisteren met een technisch oor en de problemen oplossen, overspraak wegfilteren en hardnekkige frequenties onderdrukken. Hetzelfde geldt voor dynamische compressie, overigens niet te verwarren met datacompressie zoals MP3 en dergelijke. Dynamische compressie grijpt in op het volume, de luidheid, van het signaal. Het is voornamelijk handig om de harde pieken van bepaalde instrumenten wat te temperen zodat het de rest van de band niet te veel overstemt. In de tweede fase ligt de focus op de samenhang van de verschillende kanalen en luistert u meer met een muzikaal oor. Het verschilt per persoon of u hiervoor het linker- of het rechter oor gebruikt, maar eigenlijk gaat het er om wat er tussen de oren ligt, want dat is waar het eigenlijke werk plaatsvindt. (de voorgaande zin graag niet te serieus opvatten).

Altijd goed blijven luisteren naar wat er aan de hand is en welke dingen er gebeuren en veranderen wanneer u een bepaalde bewerking heeft gedaan. Hier is helaas geen pasklaar verhaal over te schrijven, dit kan per muziekstijl, per band of zelfs per gespeeld nummer verschillen. De balans tussen de instrumenten is ook een kwestie van smaak maar het is een goed uitgangspunt om te proberen hierin zo neutraal mogelijk te werk te gaan en niet te veel de extremen op te zoeken.