Inleiding

Het instrument dat ik speel is de piano. Niet alleen solo, maar tegenwoordig begeleid ik vrij veel zangers en zangeressen bij klassieke liederen. Hierdoor krijg ik met veel muziekpartituren te maken. Zeker als het orkestuittreksels zijn, moeten deze vaak bewerkt worden, zo ook als de zanger het b.v. een toontje lager wil hebben.
Het herkennen van noten en andere zaken in een partituur is vergelijkbaar met tekstherkenning van een document, alleen veel moeilijker omdat er veel meer verschillende elementen en “afspraken” in bladmuziek zitten dan in tekst. Bovendien is de markt veel kleiner wat altijd invloed heeft op de prijs en het vergevorderd zijn van het ontwikkelen van herkenningsalgoritmen.
Voor deze evaluatie is het de eerste keer dat ik met een scanprogramma heb gewerkt. Ik heb nu al veel meer dan 50 partituren gescanned met Capella-scan.

Doel

Het omzetten van bladmuziek in een digitale versie kan vele doelen dienen:

• Zorgen dat er een hand vrij is voor omslaan. Hier zijn met name pianoboeken berucht in;
• Meespelen met een zangpartij of een quatre-mains als oefening voor het werkelijk samenspelen;
• Transponeren van de partituur;
• Het leesbaar maken van een slechte kopie;
• Het uitspitsen van stemmen, vooral voor koorleden;
• Creëren van een MIDI-file;
• Luisteren naar de “muziek” om onbekende stukken in gedachten al in te studeren;
• Publicatie.

Ik ben hier allang mee bezig, omdat vooral de eerste drie items voor een pianist die veel begeleidt, erg belangrijk zijn.

Invoermethoden

• Ik ben jaren geleden al begonnen met het in langzaam tempo inspelen van bladmuziek. Dit noemt men “Realtime” opnemen. De partituur die u dan krijgt, ziet er in de meeste gevallen vreselijk uit. Dit komt omdat een pianist letterlijk met handen en voeten (sustain pedaal) speelt. Hierdoor krijgen de noten meestal een (veel) kortere waarde dan in de partituur staat aangegeven. Het pedaal zorgt er bij het spelen voor dat de noten lang genoeg doorklinken. Om het een beetje leesbaar te maken moet er dus veel “gerepareerd” worden wat erg veel tijd kost en geen leuk werk is. Bovendien is het creëren van “stemmen” (in tegenstelling tot “akkoorden”) onbegonnen werk;
• Het programma dat ik destijds gebruikte was Musicator, dat dit probleem weliswaar begreep en er nog redelijk vriendelijk mee kon omgaan, maar toch was het maken van een mooie partituur heel veel werk;
• Daarna heb ik veel partituren ingevoerd in “Steptime”. Hierbij voert u de noten in b.v. via een MIDI-keyboard. U voert noten en rusten in, stem voor stem, die eerst door de muis of via het alfanumerieke deel van het toetsenboord een waarde hebben gekregen. Tijdens het invoeren hoort u wat u doet dus u kunt onmiddellijk fouten repareren. Als u een beetje handig hiermee bent, gaat het vrij snel en levert het weinig correctie werk op;
• Het programma dat ik gebruik is Capella 2000;
• Nu scan ik alles via de scanner. Als de bladmuziek een redelijke kopie is gaat dit vrij goed. Natuurlijk worden er fouten in de herkenning gemaakt, maar dat is bij tekstherkenning ook altijd zo. Het gaat erom of het sneller gaat dan invoering bij “Steptime”. Nu, dat is heel zeker. Ik heb al heel wat partituren gescanned en ook na reparatie van de fouten bent u écht veel eerder klaar. Alleen als de kopie erg slecht is, kan Capella-scan er weinig van maken en is “Steptime” invoer in Capella sneller.

Opzet van Capella-scan

Vanuit de Nederlandstalige Capella-scan kunt u de scanner via de TWAIN-driver aansturen om een partituurpagina te scannen in grijswaarden. Dit kan ook met een partituur die meerdere pagina’s kent. Ook A3 partituren kunnen in gedeelten gescanned worden. Deze zet Capella-scan weer keurig bij elkaar. Bovendien kunt u de helderheid en contrast van de scan corrigeren, zo ook schaduwen en witte spikkels verwijderen zodanig dat een optimale herkenning kan plaatsvinden. Het maakt niet uit of het origineel precies recht ligt of zelfs op z’n kop. Capella-scan kan hier prima mee omgaan. Daarna kunt u de herkenningsopties, b.v. wel of niet tekstherkenning, taal of lettertype, voorslagnoten, notenbalkherkenning e.d. naar wens zetten. Scannen levert “.bmp” bestanden op. Capella-scan kan ook andere elektronische bestanden lezen. Ik heb dit alleen met een “.pdf” bestand gedaan, samen met Ghostscript, wat ik geen succes vond. Hoe het via de andere bestandsformaten gaat weet ik niet.

Wat kan er worden herkend?

• Sleutels, maataanduiding, notenbalken, systemen, systeemhaken e.d;
• Noten met stokrichting, voortekens, waardestrepen en articulatietekens. Ook antimetrische figuren als triolen gaan goed, maar dan zij moeten wel in de partituur zijn aangegeven.;
• Akkoorden, tot vier stemmen;
• Rusten;
• Liedteksten en objectteksten;
• Speelaanwijzigingen zoals fraseringsbogen, versieringen en dynamische tekens, teveel om op te noemen.

Nadat de herkenning heeft plaatsgevonden wordt het resultaat (in groen) over de scan zelf (in zwart) zichtbaar gemaakt in Capella-scan. Dit is erg handig want u ziet direct waar er een verschil is en wat dus fout herkend is. Als er met twee vensters gewerkt zou worden, één voor de scan en één voor het herkenningsresultaat, is het veel lastiger om via vergelijken fouten op te sporen.
Daarna kan het resultaat als MIDI-bestand opgeslagen worden en/of in Capella zelf geladen voor verdere correcties en om deze af te drukken.

Installatie

Het programma kan onder alle Windows varianten geïnstalleerd worden en dat gaat erg eenvoudig: Cd erin en aanwijzingen op het beeld opvolgen, het serie nummer invoeren en werken maar. Daarna binnen 30 dagen de activeringscode aanvragen.
Een waarschuwing is wel op zijn plaats: uit kopieer-beveiligingsoverwegingen moet er, als er later in de PC ook maar iets aan de hardware gewijzigd wordt (en een grootte verandering van een partitie is al genoeg) binnen 30 dagen een nieuwe activeringscode aangevraagd worden. Deze krijgt u door Capella op te bellen. Als u dus een tijdje Capella-scan niet heeft gebruikt, maar u wel in de hardware van de PC iets heeft veranderd, kunt u dus onverwacht voor de verrassing komen te staan dat u uw werk niet meer kunt opslaan.

Bediening

Het programma heeft een vrij hoog “Windows” gehalte, dat is erg handig. Heel veel commando’s gaan op dezelfde manier, zoals copy, paste , navigatie en menustructuur. Er zijn vele werkbalken met uitklapvelden, b.v. in het uitklapveld voor noten kunt u de lengte van de noot en zijn stokrichting kiezen. Deze blijft aan de muis “hangen” en kan daardoor vaak gebruikt worden. Het werkt dus sneller als u wat systematisch te werk gaat door zoveel mogelijk gelijke elementen na elkaar te plaatsen.
Beeldgrootte en kleuren zijn instelbaar. U kunt ook makkelijk twee vensters maken en zo twee delen van de partituur zichtbaar maken. Verder zijn er heel wat opties in te stellen naar persoonlijke voorkeur. Handig is ook dat u, via de “Tab” toets, makkelijk objecten van hetzelfde type (naar keuze) ter controle kunt terugvinden.
Het is zeer aan te bevelen om, voordat u begint, eerst de vier lessen goed door te nemen om de basisprincipes van scannen en repareren eigen te maken. Het programma is best vergevorderd en vereist dus enkele studie (alle mogelijkheden in b.v. “Word” moeten ook worden geleerd).
Een andere aanbeveling is om het gebruik van sneltoetsen aan te leren.

Correctie

Verkeerd herkende noten, rusten, sleutels of voortekens kunnen snel worden gerepareerd. Begin echter met de sleutels en de maataanduiding want dit heeft invloed op mogelijke andere herkenningsfouten. Per maat wordt uitgerekend of de som van noten en rusten klopt met de maataanduiding in het eerste systeem. Indien dit niet klopt, wordt dit zichtbaar gemaakt en kan het worden gecorrigeerd. Capella-scan laat ook direct zien welke noten aan welke stem worden toegewezen. Ook hier kunt u zelf ingrijpen. Natuurlijk kunt u het resultaat van alle pagina’s via de geluidskaart hoorbaar maken, waarbij u de instrumenten zelf kunt bepalen. Capella-scan speelt ook de speelaanwijzingen zoals dynamische tekens en trillers af. Hierdoor kunt u ook de laatste fouten opsporen.
Als u begint met corrigeren is het verstandig om zovéél mogelijk in Capella-scan te doen, omdat hierin muziekregels verstopt zitten die correcties van elkaar afhankelijk maken. Als het later in Capella moet gebeuren, kost het veel meer tijd. Toch zijn er altijd wel fouten die u slecht ziet in Capella-scan maar duidelijk zichtbaar zijn in Capella of hoorbaar in het MIDI-bestand. Wilt u echter werkelijk een professionele uitdraai hebben, dan moet dit in Capella gebeuren om b.v. fraseringsbogen netjes te plaatsen of allerlei speelaanwijzingen of vingerzettingen netjes op hun plaats te zetten. Hier zou Capella zelf wat meer behulpzaam in kunnen zijn b.v. door fraseringsbogen automatisch aan te passen.

Wat gaat er nog fout

• Een verhaal apart is de liedtekstherkenning. Soms gaat dit redelijk, maar meestal gaat het veel minder goed dan het herkennen van noten e.d. Hier moet dan ook erg veel aan worden gerepareerd. Wel wordt duidelijk aangegeven of het herkende woord tot de liedtekst behoort of dat het een willekeurig tekstobject in de partituur is (met anker). Dit kun je wel aanpassen. Als je een bepaalde taal kiest, krijg je - denk ik - alleen de bepaalde karakters voor de desbetreffende taal tot je beschikking, bijvoorbeeld  "c" of "ç", maar er wordt geen woordenboek in die taal gebruikt zoals bij "Word". Ook het muziekwoordenboek dat muziektermen met zijn afkortingen moet herkennen, bijvoorbeeld "cres.", herkent niet alles. 
  Corrigeer alleen de tekst en de notenkoppeling in Capella-scan. Lettertypen, posities e.d. kunnen beter in één keer in Capella gecorrigeerd worden;
• Wat betreft de gebruiksaanwijzing: dit is een boekje dat het programma geen eer aandoet. Het ziet er wat goedkoop uit, er zitten taal- en uitlegfouten in en soms onduidelijke plaatjes. Dit terwijl het helpbestand misschien op sommige punten wat uitgebreider zou kunnen, maar er wel keurig verzorgd uitziet (kleuren kloppen echter niet helemaal). Ik heb dit helpbestand dan ook zelf uitgeprint en als papieren handleiding gebruikt;
• Meestal gaat de herkenning van notenbalken in een systeem wel goed. Als u echter veel verschillende notenbalken in diverse systemen hebt, b.v. bij een opera partituur (zie les 3) waar notenbalken die leeg zijn meestal weggelaten worden, wordt het moeilijker. Hier heb ik de truc blijkbaar nog niet door;
• Ondanks dat het erg handig is om het herkenningsresultaat als overlay te laten zien op het origineel zijn er toch wat nadelen aan. Ook bij vergroting is niet altijd duidelijk te zien dat de herkenning soms fout is gegaan, zeker als de partituur erg scheef staat of erg “smerig” is. Capella zelf en dus ook een MIDI-bestand, is echter ongenadig. Fouten zijn hier direct zichtbaar.

Sterke punten: Nederlandstalig, overlay benadering van het herkende resultaat over de scan, goede herkennings- en snelle reparatiemogelijkheden.

Zwakke punten: liedtekst herkenning, papieren gebruiksaanwijzing, geen afdrukmogelijkheid, Capella zelf is meestal noodzakelijk voor het beste resultaat.

Conclusie

Is dit programma nu beter of slechter dan andere? Dat is erg moeilijk te zeggen. Dan moet u die andere programma’s net zo goed kennen en er veel mee gewerkt hebben. Ook na vele partituren gescanned te hebben in Capella-scan ontdekte ik nog dingen waardoor het beter gaat. Wilt u echter een zeer gelikte partituur hebben dan is inlezen en bewerken in Capella wel noodzakelijk. Ik weet in ieder geval dat het voor mij veel sneller gaat dan welke methode dan ook die ik al heb uitgeprobeerd.

Adviezen voor huidige en toekomstige updates van Capella-scan 6.1 en Capella 2000

• Maak een duidelijker verschil tussen fraserings- en overbindingsbogen, liefst in kleur;
• Controleer bij herkenning of overbindingsbogen wel dezelfde noot hebben anders is het een fraseringsboog.
• Indien mogelijk maak een woordenboek om (lied)teksten te controleren net als b.v. in “Word”;
• Maak op sommige punten een duidelijker handleiding en zorg ervoor dat deze ook exact klopt met het programma. Maak hem gelijk aan het helpbestand;
• Lever i.p.v. de huidige handleiding een korte “Quick install” erbij, samen met de tabellenlijsten. Lever het helpbestand als bestand op de Cd en laat de klant dit zelf uitprinten (al dan niet gelicenceerd). Dit is ook milieuvriendelijker;
• Verduidelijk de notenbalkherkenning;
• Geef in de lessen aan wat er beter te repareren is in Capella-scan en wat in Capella;
• Activeer de optie: “alle bestanden in hetzelfde venster openen” zoals het helpbestand aangeeft;
• Activeer een printoptie in Capella-scan zodat Capella niet direct nodig is;
• Maak een optie in Capella om b.v. fraseringsbogen, cresc. tekens e.d. algemeen goed te zetten zonder deze stuk voor stuk te moeten selecteren en bewerken;
• Les 3 over notenbalkherkenning heeft volgens mij één balk te kort.